Monteneqroda baş nazir və nazirlər vəzifələrinə namizədlər üçün məcburi dürüstlük yoxlaması mexanizminin tətbiqini nəzərdə tutan konstitusiya dəyişiklikləri siyasi və hüquqi mübahisələrə səbəb olub.
InterPress.ge xəbər verir ki, təklif olunan dəyişikliklərə əsasən, hökumət üzvlərinin dürüstlük yoxlamasından keçirilməsi mexanizminin yaradılması nəzərdə tutulur. Təşəbbüs həm siyasi, həm də hüquq sahəsinin nümayəndələri tərəfindən tənqid olunur.
“Avropa Alyansı” siyasi birliyinin bəyanatına görə, müxalifət və müstəqil deputatların təklif etdiyi dəyişikliklər kompromis əldə etməyə və yoxlama prosesinin siyasi hesablaşma vasitəsinə çevrilməsinin qarşısını almaq üçün təminatlar yaratmağa imkan verib. Bununla yanaşı, təşəbbüsün tənqidçiləri hesab edirlər ki, təklif olunan mexanizm hökumətin formalaşdırılmasına təsir göstərmək vasitəsinə çevrilə bilər.
Monteneqro İctimai Televiziyası RTCG-nin məlumatına görə, “Avropa Alyansı” bildirib ki, hakim parlament çoxluğunun ilkin təqdim etdiyi konstitusiya dəyişiklikləri layihəsi zəruri siyasi konsensusu təmin edə bilməyib. Partiyanın qiymətləndirməsinə görə, siyasi dalandan çıxış yolu müxalifətin təklif etdiyi dəyişikliklər nəticəsində mümkün olub. Həmin dəyişikliklərə əsasən, dürüstlük yoxlaması haqqında xüsusi qanunun qəbul edilməsi üçün parlament üzvlərinin üçdə iki səsinin tələb olunması nəzərdə tutulur.
“Avropa Alyansı” hesab edir ki, bu mexanizm yalnız yüksək vəzifəli şəxslərin dürüstlüyünün yoxlanılması üçün deyil, həm də gələcəkdə hər hansı hakimiyyətin bu prosesdən siyasi rəqiblərini kənarlaşdırmaq və ya hökumətin tərkibinə nəzarət etmək məqsədilə istifadə etməsinin qarşısını almaq baxımından əhəmiyyətlidir.
Siyasi birlik kompromisin əldə olunmasında müstəqil deputatlar Yanoviç və Lakoviçin, eləcə də azlıq partiyalarının nümayəndələri Vuksanoviç və Zenkanın töhfəsini də qeyd edib.
Bununla belə, “Avropa Alyansı” bildirir ki, parlamentdə keçirilən ilk səsvermə ilə konstitusiya dəyişiklikləri yekun olaraq qəbul edilməyib. Deputatlar yalnız konstitusiyaya müvafiq dəyişikliklərin edilməsi təşəbbüsünü dəstəkləyiblər. Prosesin davam etdirilməsi üçün ikinci səsvermə, bir aylıq ictimai müzakirə və konstitusiya dəyişikliklərinin yekun mətninin təsdiqlənməsi tələb olunur. Partiya ümid edir ki, ictimai müzakirələr zamanı hüquq ictimaiyyətinin rəyləri də nəzərə alınacaq.
İn təşəbbüsə qarşı tənqidi mövqedə olan hüquq sahəsinin nümayəndələri də var. Monteneqronun “Vijesti” nəşrində dərc olunan müəllif məqaləsində ölkənin Konstitusiya Məhkəməsinin keçmiş sədri və keçmiş hakimi Milorad Qoqiç xəbərdarlıq edib ki, aydın meyarlar və hüquqi nəzarət olmadan dürüstlük yoxlaması mexanizmi siyasi nüfuzdan salma vasitəsinə çevrilə bilər.
Onun fikrincə, problem dürüstlük yoxlaması ideyasının özündə deyil, bu mexanizmin necə həyata keçiriləcəyində və yoxlamanı aparan qurumun səlahiyyətlərindədir. Qoqiç hesab edir ki, əvvəlcədən dürüstlük anlayışının konkret məzmunu, namizədlərin hansı obyektiv meyarlarla qiymətləndiriləcəyi və prosesə kimin nəzarət edəcəyi müəyyənləşdirilməlidir.
Keçmiş hakim, həmçinin seçilmiş siyasi nümayəndələrin qərarları ilə hökumətin formalaşdırılması arasında əlavə institusional maneə yaradan belə mexanizmin demokratik prinsiplərə nə dərəcədə uyğun olduğunu sual edir. Onun fikrincə, yeni konstitusion dürüstlük yoxlaması standartının yalnız icra hakimiyyətinin nümayəndələrinə şamil edilməsi, hakimlər və prokurorları əhatə etməməsi də aydın deyil.
Məsələyə Monteneqronun Vətəndaş Təhsili Mərkəzi (CCE) də münasibət bildirib. Təşkilatın insan hüquqları proqramının koordinatoru İvan Vukçeviç “Dürüstlük yoxlamasını aparanlara kim nəzarət edəcək?” adlı analitik yazısında belə mexanizmin Konstitusiyaya daxil edilməsinin yanlış olduğunu və onun qanunvericiliklə tənzimlənməli olduğunu bildirib.
Vukçeviçin sözlərinə görə, dəyişikliklərin hazırlanması prosesində yerli hüquq ictimaiyyəti lazımi səviyyədə iştirak etməyib, konstitusiya dəyişikliklərinin mətni isə qısa müddət ərzində üç dəfə dəyişdirilib. O, təşəbbüsün lazımi ictimai və peşəkar müzakirələr aparılmadan hazırlandığını hesab edir.
Müəllif, həmçinin GRECO-nun 2026-cı il tövsiyələrinə diqqət çəkib. Onun izahına görə, təşkilat dürüstlük yoxlaması mexanizminin Konstitusiyada deyil, hökumət haqqında qanun layihəsində əks olunmasını tələb edib. Vukçeviçin şərhinə əsasən, GRECO-nun məqsədi vəzifəyə təyin olunmazdan əvvəl mümkün maraqlar toqquşmasını və bununla bağlı riskləri müəyyən etməkdir.
